Ibrahim Njoya: Ukuu Kupitia Mawazo

Katika enzi ambapo Afrika ilikuwa ikichongwa, ikibadilishwa jina na kutafsiriwa upya na mataifa ya kigeni, mfalme mmoja wa Kiafrika alichagua njia tofauti. Ibrahim Njoya wa Ufalme wa Bamum (katika Kamerun ya sasa) hakupinga tu mabadiliko, bali aliyafikiria kwa masharti yake mwenyewe. Aliota kwa ujasiri, alijenga kwa makusudi na akathubutu kuamini kwamba maarifa, utawala na ubunifu wa Kiafrika vinaweza kusimama bega kwa bega na ulimwengu wote.

Ingawa watawala wengi walilazimishwa kujibu, Njoya aliegemea kwenye maono. Pale ambapo wengine waliona mwisho wa uhuru, aliona hitaji la haraka la uandishi.

Mfalme Aliyeumbwa na Msukosuko

Ibrahim Njoya, aliyezaliwa karibu mwaka wa 1860, alipanda kiti cha enzi akiwa na umri mdogo baada ya kipindi cha kutokuwa na utulivu mkubwa wa kisiasa. Baba yake aliuawa wakati wa migogoro ya ndani na Ufalme wa Bamum ulizungukwa na vitisho—kutoka kwa makundi hasimu na hivi karibuni, kutoka kwa vikosi vya wakoloni wa Ulaya vilivyokuwa vikisonga mbele.

Watawala wengi katika nafasi yake walitawala kwa hofu au kutengwa. Njoya alichagua udadisi, kujifunza na uvumbuzi. Kuanzia mwanzo, alielewa kwamba kuishi hakungetokana na kukataa mabadiliko bali kutokana na kuijua vyema, kwa maneno ya Bamum. Mtazamo huu ungefafanua utawala wake.

Kubuni Mustakabali Ulioandikwa

Maono ya Njoya hayakujitokeza peke yake. Kote barani, viongozi na wanafikra wa Kiafrika walikuwa wakiitikia kwa ubunifu shinikizo la himaya. Nchini Ethiopia, Menelik II walifuata usasa ili kulinda uhuru. Katika Afrika Magharibi, Samory Touré mkakati wa kijeshi uliounganishwa na ujenzi wa serikali na mageuzi ya kiuchumi. Kama wao, Njoya alikuwa wa kizazi kikubwa cha Kiafrika kilichoelewa ukweli muhimu: kuishi hakuhitaji upinzani tu bali pia ufafanuzi binafsi wa kiakili.

Mojawapo ya mafanikio ya ajabu ya Njoya ilikuwa uundaji wa mfumo wa uandishi wa lugha ya Bamum, unaojulikana kama Shü-mama.

Wakati ambapo jamii nyingi za Kiafrika zilipuuzwa kama "zisizo na historia" kwa sababu zilitegemea mila simulizi, Njoya aliona jambo kubwa: kumbukumbu iliyoandikwa ya maarifa ya Kibamum, sheria, sayansi, dini na historia. iliyoandikwa na Waafrika kwa ajili ya Waafrika—kitendo cha ubinafsi wa kitamaduni ufafanuzi.

Aliboresha maandishi kupitia matoleo kadhaa, akiirahisisha ili ifundishwe kwa upana. Shule zilianzishwa na kusoma na kuandika kulienea miongoni mwa watu wake. Hii haikuwa kuiga; ilikuwa uandishi. Kupitia Shü-mom, Njoya alikuwa akidai kwamba ustaarabu wa Kiafrika haukuhitaji uthibitisho wa nje ili uwe wa kisasa, uliopangwa au wenye akili; ulikuwa na uhuru wao wa kiakili. Katika kuandika hadithi ya watu wake, alikuwa akilinda mustakabali wao.

Imani, Usanisi na Mawazo Huru

Dini ilikuwa sehemu nyingine ambapo Njoya alithubutu kufikiri kwa kujitegemea. Akikutana na Uislamu na Ukristo kupitia biashara na ukoloni, hakubadili dini bila kujua au kuzikataa kabisa. Badala yake, alisoma mifumo mingi ya imani kwa undani na kujaribu kuziunganisha na mila za kiroho za Bamum.

Alihimiza mijadala, kujifunza na hoja za kimaadili akiamini kwamba imani inapaswa kuimarisha jamii, si kuivunja. Uwazi wake wa kiakili uliwasumbua wamishonari na watawala wa kikoloni, ambao walipendelea makundi yaliyo wazi, utii na udhibiti. Kiroho cha Njoya kilionyesha falsafa yake ya uongozi: yenye mawazo, inayobadilika kulingana na hali, na yenye mizizi katika utu.

Sayansi, Ubunifu, na Utawala

Njoya hakuwa tu mfalme wa falsafa, bali pia alikuwa mvumbuzi wa vitendo ambaye mawazo yake yalitafsiriwa kuwa maendeleo yanayoonekana. Alibuni zana za kilimo na kuboresha mbinu za kilimo ili kuimarisha usalama wa chakula, aliunda kinu cha maji ili kutumia nishati asilia na akabadilisha sheria ya Bamum kwa kuandika taratibu za mahakama na kupanga utawala kwa njia iliyochanganya mila na ufanisi.

Chini ya utawala wake, Foumban alistawi kama kitovu cha utamaduni, ujifunzaji na utawala. Jumba lake la kifalme halikuwa tu ishara ya nguvu bali pia kumbukumbu hai ya mawazo, sanaa, utawala na kumbukumbu ya kihistoria. Uongozi, kwa Njoya, ulikuwa kitendo cha uwakili.

Mgongano na Nguvu ya Kikoloni

Licha ya akili na uwezo wake wa kubadilika, changamoto kubwa zaidi ya Njoya ilikuja na ukoloni wa Ulaya—kwanza Mjerumani, kisha Mfaransa. Hapo awali, alijaribu ushirikiano, akiamini kwamba muungano wa kimkakati ungeweza kulinda uhuru wa Bamum na kuwaokoa watu wake kutokana na uharibifu. Lakini maono hayo yaliitisha himaya.

Utawala wa kikoloni wa Ufaransa uliona uhuru wa Njoya, programu za kusoma na kuandika na fahari ya kitamaduni kama vitisho. Mnamo 1931, aliondolewa madarakani na kuhamishwa. Shule zake zilifungwa, hati yake ya maandishi ilikandamizwa na ushawishi wake ulipungua kimakusudi. Lakini hata akiwa uhamishoni, aliendelea kuandika.

Ndoto Iliyokataa Kufa

Ibrahim Njoya alifariki mwaka wa 1933, mbali na jumba lake la kifalme. Lakini ndoto hazihitaji viti vya enzi ili kuishi. Leo, hati ya Bamum inagunduliwa tena na kufundishwa tena. Jumba lake la kifalme linasimama kama jumba la makumbusho. Hadithi yake—mara tu iliposukumwa pembezoni—inarudi polepole kwenye fahamu za Kiafrika.

Njoya alithubutu kuota Afrika ambayo itajiandikisha, kujitawala, kujielimisha na kuamini katika akili zake. Maisha yake yanatukumbusha kwamba historia ya Afrika si hadithi ya upinzani tu bali pia hadithi ya mawazo, akili na uumbaji wa makusudi.

Umuhimu wa Kudumu wa Ibrahim Njoya

Katika ulimwengu ambao bado unapambana na maswali ya utambulisho, kuondoa ukoloni na kujitambua, maisha ya Ibrahim Njoya yanatoa somo lenye nguvu:

Maendeleo hayaanzi kwa kuiga wengine; yanaanza kwa kuamini kwamba mawazo yako ni  inastahili kuhifadhiwa.

Hakuwa mfalme wa wakati wake tu. Alikuwa mfalme wa uwezekano. Leo, huku Afrika ikipitia uamsho katika fasihi, teknolojia, mitindo na kujiamini kwa kitamaduni, urithi wa Njoya unahisi wa kisasa haraka. Kila lugha ya Kiafrika iliyoandikwa katika programu, kila hadithi iliyosimuliwa kwa maneno ya Kiafrika, kila taasisi iliyojengwa kutokana na maarifa asilia inarudia msisitizo uleule wa kimya aliowahi kutoa huko Foumban: kwamba wakati ujao lazima uandikwe na wale wanaoishi maisha hayo.